ਚੁਸ਼ੁਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1841-1842 ਦੀ ਚੀਨ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੋਗਰਾ-ਤਿੱਬਤੀ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੇ ਲਦਾਕ ਦੇ ਚੁਸ਼ੁਲ ਜਗਹ ਤੇ 16-17 ਸਤੰਬਰ 1842 ਨੂੰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੀ ਗਏ।
ਇਸ ਸੰਧੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਅਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਦੀ ਉਲਝਣ ਹੈ।
ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਾਈ ਚੀਨ) ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ (ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਨ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
"'ਲਦਾਖ ਇਤਹਾਸ' ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿੱਬਤ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੱਦਾਖੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਦੋ-ਸਾਲਾ ਲੋਪਚਕ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਗਾਰਟੋਕ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਂਗ ਥੈਂਗ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ" (ਚੁਸ਼ੁਲ ਦੀ ਸੰਧੀ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
ਇਤਿਹਾਸ
ਜੰਗ: ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤਕਲਾਕੋਟ ਨੇੜੇ ਟੋਯੋ ਦੀ ਲੜਾਈ (10-12 ਦਸੰਬਰ, 1841) ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਸਮਾਧੀ (ਯਾਦਗਾਰ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚੋਰਟਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਢੇਰ ਹੈ। ਡੋਗਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਚਿਸ਼ੂਲ (ਸਤੰਬਰ 1842) ਵਿਖੇ ਅੰਤਮ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਸੰਧੀ ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ.
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਜ ਚੀਨ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਹਨ। ਚੀਨੀ ਰਾਜਦੂਤ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੀਨੀ ਰਾਜਦੂਤ ਸੁਨ ਵੇਇਡੋਂਗ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਦੂਤ ਲੁਓ ਝਾਓਹੁਈ ਨੇ ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਦੂਤ ਲੇ ਯੂਚੇਂਗ ਨੇ ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਚੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। (ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2026)
ਇਹ ਸੰਧੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਨ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਧੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਤਿੱਬਤ ਜਸਟਿਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਕਰਾਸਰੋਡਜ਼ ਜਰਨਲ ਵਾਲੀਅਮ 1, ਅੰਕ 2 (ਜੂਨ 2026) ਵਿੱਚ ਚੀਨ-ਸਿੱਖ ਚੁਸ਼ੂਲ ਸੰਧੀ 1842 ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।